Teşvik belgesi başvurusunda yatırımın cinsi seçilir ve bu seçim, teknik bir kutucuk değil **stratejik bir karardır.** Aynı fabrikaya kurulacak aynı makine hattı, farklı cins altında sunulduğunda farklı eşiklere tabi olabilir ve farklı destek setine hak kazanabilir.
Beş temel cins vardır. Hangisinin seçileceği, yatırımın mevcut tesisle ilişkisine bağlıdır.
Komple yeni yatırım
Sıfırdan kurulan tesis. Mevcut bir üretim faaliyetinin genişletilmesi değil, bağımsız bir üretim birimi kurulmasıdır.
Ayırt edici ölçüt, yatırımın kendi başına üretim yapabilecek bütünlükte olmasıdır: bina, makine, altyapı ve gerekli tüm bileşenler birlikte kurulur.
Bursa'da OSB'de arsa alıp yeni fabrika kuran bir firma bu kategoridedir.
Tevsi (kapasite artırımı)
Mevcut tesiste, mevcut ürünün üretim kapasitesinin artırılmasıdır. Aynı ürünü daha çok üretmek için yapılan yatırım.
Tevside dikkat edilecek iki nokta:
- **Mevcut tesisle bütünlük aranır.** Yatırım, mevcut üretim hattıyla aynı işletme bütünlüğü içinde olmalıdır.
- **İlave istihdam ayrıştırılmalıdır.** Sigorta primi desteği yalnız ilave istihdam için işlediğinden, mevcut çalışan sayısı doğru beyan edilmelidir.
Tevsi, Bursa'da en sık karşılaşılan cinstir: müşteri talebine bağlı kapasite artışları otomotiv yan sanayide sürekli gündemde.
Modernizasyon
Mevcut tesisin verimliliğinin artırılması, teknolojisinin yenilenmesi ya da darboğazlarının giderilmesi. Kapasite artışı hedeflenmeyebilir; asıl amaç maliyet düşürme, kalite iyileştirme ya da enerji verimliliğidir.
Eski bir dokuma hattının yerine daha verimli makinelerin konulması modernizasyondur; hattın yanına ikinci bir hat kurulması tevsidir.
Bu ayrım pratikte bulanıklaşabilir — çoğu makine yenilemesi kapasiteyi de artırır. Böyle durumlarda hangi cinsin seçileceği, destek karşılaştırması yapılarak belirlenmelidir.
Ürün çeşitlendirme
Mevcut tesiste, mevcut makine parkı ve altyapının bir kısmı kullanılarak **yeni bir ürünün** üretilmesi.
Ayırt edici ölçüt, mevcut tesisin altyapısından yararlanılmasıdır. Tamamen bağımsız bir üretim kuruluyorsa bu komple yeni yatırımdır.
Mobilya üreticisinin mevcut CNC parkını kullanarak yeni bir ürün grubuna girmesi ürün çeşitlendirmedir.
Entegrasyon
Üretim zincirinin farklı halkalarının birleştirilmesi. Hâlihazırda dışarıdan tedarik edilen bir ara ürünün kendi bünyesinde üretilmeye başlanması tipik örnektir.
Otomotiv yan sanayide dışarıdan alınan kalıpların kendi kalıphanesinde üretilmeye başlanması, entegrasyon yatırımı olarak değerlendirilebilir.
Cins seçimi neden önemli?
Üç nedenle:
- **Asgari tutar eşiği** cinse göre farklılaşabilir.
- **Destek oranları ve süreleri** cinse göre değişebilir.
- **Tamamlama vizesi ölçütleri** cinse göre farklı kurulur; kapasite artışı beyan edilen bir yatırımda vize aşamasında bu artışın gösterilmesi beklenir.
Üçüncü madde en çok sorun çıkaranıdır. Tevsi olarak beyan edilen ama fiilen kapasite artışı üretmeyen bir yatırım, tamamlama vizesi aşamasında sorun yaratır.
Yanlış cins seçildiğinde ne olur?
Cins değişikliği belge revizyonu yoluyla talep edilir. Her talep kabul edilmez ve süreç zaman alır. Yatırım fiilen devam ederken revizyon beklemek, makine alım takvimini bozabilir.
Bu yüzden cins kararı başvuru öncesinde, yatırımın teknik tanımı netleştirilerek verilmelidir.
Karar ağacı: hangi cinsi seçmeli?
Sırayla şu soruları cevaplayın:
- **Mevcut bir tesisiniz var mı?** Yoksa komple yeni yatırım.
- **Aynı ürünü mü daha çok üreteceksiniz?** Evetse tevsi.
- **Yeni bir ürün mü üreteceksiniz, mevcut altyapıyı kullanarak?** Evetse ürün çeşitlendirme.
- **Dışarıdan aldığınız bir ara ürünü mü üretmeye başlıyorsunuz?** Evetse entegrasyon.
- **Kapasite değil verimlilik mi artacak?** Evetse modernizasyon.
Birden fazla cevaba "evet" diyorsanız — ki sık olur — seçim, destek karşılaştırmasıyla yapılmalıdır.
Tamamlama vizesinde ne sorulacak?
Cins seçiminin en somut sonucu vize aşamasında ortaya çıkar. Beyan edilen cinse göre farklı şeyler istenir:
- **Tevside** kapasite artışının gerçekleştiği gösterilir. Kapasite raporu ve üretim verileri esastır.
- **Modernizasyonda** yenilenen ekipmanın devreye alındığı ve hedeflenen iyileşmenin sağlandığı gösterilir.
- **Ürün çeşitlendirmede** yeni ürünün fiilen üretildiği gösterilir.
- **Komple yeni yatırımda** tesisin bütün olarak faaliyete geçtiği gösterilir.
Bu yüzden cins, "hangisi daha çok destek verir" sorusuyla birlikte "hangisini ispatlayabilirim" sorusuyla da seçilmelidir. Tamamlama vizesi rehberimiz bu aşamayı ayrıntılandırıyor.
Sık sorulan sorular
Kapasite artışı olmayan makine yenilemesi hangi cinse girer?
Genellikle modernizasyon. Ancak yenileme kapasiteyi de artırıyorsa tevsi değerlendirmesi gündeme gelebilir; hangi cinsin daha avantajlı olduğu destek karşılaştırmasıyla belirlenir.
Aynı belgede birden fazla cins olabilir mi?
Bir belge tek bir yatırım cinsi üzerine kurulur. Farklı nitelikte yatırımlar için ayrı belgeler gündeme gelebilir.
Tevsi yatırımda mevcut çalışanlarım için destek alabilir miyim?
Hayır. Sigorta primi desteği yatırım nedeniyle sağlanan ilave istihdam için işler; mevcut çalışan sayısı taban kabul edilir.
Cinsi sonradan değiştirebilir miyim?
Revizyon talebiyle mümkün olabilir ancak garanti değildir ve süreç zaman alır. Kararın başvuru öncesinde verilmesi gerekir.
Yatırımınızın hangi cins altında sunulmasının daha avantajlı olduğunu belirlemek için ön analiz talep edin.